Kapitalizm pek çoğumuz farkında olmasak bile içinde yer aldığımız bir ekonomik sistemdir. Hayatımızı pek çok yönüne etki eder. Kapitalizmin temel özelliklerini öğrendiğinizde hayatınıza nasıl etki ettiğini daha net bir şekilde öğrenirsiniz. Örneğin, bir dükkana girdiğinizde satın almak istediğiniz ürünü belirler.
Kapitalizm veya kapitalist sistem özel mülkiyet, serbest piyasa ekonomisi ve kâr etme amacı gibi temel özelliklere sahiptir. Oldukça basit gözüken bu sistem dünyanın en batısından en doğusuna kadar tüm insanları etkiler. Sistemin ne anlama geldiğini öğrendiğinizde hayatınıza etkisini netleştirebilirsiniz.
Kapitalizm Ne Demektir?
Kapitalizm, şirketlerin ve mülklerin şahıslara ait olduğu bir ekonomik sistemdir. Ekonomi organize edilirken kâr odaklılık, serbest piyasa ve özel mülkiyet gibi kavramlar ön planda tutulur. Kapitalizmin temel özellikleri ekonomik sistemin sürdürülebilir olmasını sağlayan önemli ayrıntılarla doludur.
- Kapitalist sistemde herkes iş kurmaya çalışabilir. Örneğin, bir giyim mağazası açabilir veya girişimci olabilirsiniz. Elde ettiğiniz kârı harcayabilir veya yeniden yatırıma dönüştürebilirsiniz.
- Kapitalizmin temel özelliklerinden biri rekabetçi piyasa ortamıdır. Fiyatlar arz ve talep dengesine göre belirlenir. Örneğin, elde çok fazla ürün varsa ve talep azsa fiyat genel olarak düşüş gösterir.
- Kapitalist ekonomi örneklerine baktığınızda şirketlerin daha iyi ürünler sunmak için çabaladıklarını görebilirsiniz. Her şirket diğerinin önüne geçebilmek için hizmet kalitesini iyileştirir.
- Kapitalist sistemde insanlar iş seçimlerinde özgürdürler. Nerede çalışacaklarını belirleme kararı onlara aittir. Rekabetçi piyasa koşulları şirketleri daha iyi çalışma ortamı sunmaya yönlendirir.
Kapitalizm insanlara iş kurma ve mülk sahibi olma konusunda özgürlük tanır. Günümüzde ABD dahil olmak üzere pek çok ülkede uygulanır. Riski kabul ederek yatırım ve üretim yaparak bir şirket sahibi olursunuz. Şirketiniz başarılı olursa kâr elde edersiniz ve bunu sürdürmeye çalışırsınız.
Kapitalist Sistemde Devlet Ne Yapar?
Genel olarak kapitalizmde devletin rolünün hiç olmadığına yönelik yerleşmiş bir algı vardır. Ancak ekonomik sistemlerde temel kurallar mutlaka olmalı ve bunlar kontrol altında tutulmalıdır. Piyasa ekonomisini destekleyen devlet görünmez bir rol oynar ve herkesin kurallara uymasını sağlar.
- Kapitalist sistemde devlet kişilerin özel mülkiyet hakkını korumaya odaklanır. Oluşturulan güven ortamı doğrultusunda insanlar yatırım yapma ve iş kurma konusunda ikna olurlar.
- Devletin ekonomideki rolü piyasaları düzenlemekle ilgilidir. Piyasaları adil tutmak için kurallar belirler. Üretimde standartların belirlenmesinden yaptırımlara kadar her şeyi kontrol eder.
- Devlet ekonomik sistemin merkezindedir. Özel şirketleri yatırıma teşvik etmek için yollar ve kurumlar gibi olanaklarını sağlar. Piyasa ekonomisine dolaylı yoldan katkı sunar.
- Para arzı, faiz oranları ve diğer parasal koşullar üzerinde kontrol sahibidir. Başka bir ifadeyle ekonominin merkezindeki hakemdir. Sonuca müdahale etmez ama oyunun adil olmasını sağlar.
- Yasaları uygulamakla yükümlüdür. Şirketler ve şahıslar arası sözleşmelerin uygulanabilirliğini denetler. Taraflar arasındaki olası anlaşmazlıkların çözülmesinde önemli bir role sahiptir.
Kapitalizmin temel özelliklerinde ve diğer noktalarda fark edebileceğiniz gibi devlet ekonominin işleyişine odaklanır. Yasaları uygulayarak tarafların hakkını gözetir ve altyapı düzeyinde hizmet sağlar. Devlet olmadığında adil piyasa koşulları olmayacağından devletin ekonomideki rolü kritiktir.
Kapitalizmin Temel Özellikleri
Kapitalizm yaşadığınız şehirdeki marketlerden global olarak hizmet veren teknoloji devlerine kadar çok geniş etki alanına sahiptir. Her ne kadar etki alanı geniş olsa bile ekonomik sistemler düşünüldüğünde kapitalizmin temel özellikleri özel mülkiyet, kâr amacı ve serbest piyasa gibi üç basit fikri içerir.
- Serbest Piyasa: Alıcılar ve satıcılar fiyatları insanlardan gelen taleplere göre belirler. Fiyat arz ve talep dengesine bağlıdır. Yüksek talep ve düşük arz fiyatın yükselmesine neden olur.
- Devletin Rolü: Devlet şirketlerin üretim ve satış kararlarına karışmaz. Serbest piyasa ekonomisinin işleyişini adil zeminde tutmaya çalışır. Şirketlere hareket özgürlüğü sunulur.
- Rekabet Ortamı: Daha kaliteli ürünün daha uygun fiyata bulunması kapitalizmin avantajlarından biridir. Şirketler rekabetçi piyasada ayakta kalmak için çaba gösterirler.
- Özel Mülkiyet: Kapitalizmde kişiler ve şirketler mülk sahibi olabilirler. Mülk devlete ait olmaz. Kişiler ve şirketler mülklerini yasal koşullara uydukları sürece özgürce kullanabilirler.
- Kâr Amacı: Şirketler ürün ve hizmetleri üretim maliyetinden yükseğe satarlar. Kâr amacı tüm yönleriyle kapitalizmin temel özelliklerinde insanları motive edici en önemli detaydır.
Kapitalizmin temel özelliklerinden bir diğeri büyümeyi ve gelişimi teşvik etmektir. Şirketler rekabette öne çıkmak için sürekli gelişim göstermek zorundadırlar. Yeni teknolojiler ve yaklaşımlarla kâr hedeflerini karşılarlar. Diğer yandan ise bulundukları ülkede ekonomin gelişimine katkı sağlarlar.
Özel Mülkiyet Nedir?
Kapitalizmin temel özelliklerinden olan özel mülkiyet kişilerin arazi, ve şirket gibi şeylere sahip olabilmesi durumudur. Örneğin, araba ve ev sahibi olmak bunlardan biridir. Mülkün sahibi siz olursunuz ve ona ne yapacağınıza tamamen siz karar verirsiniz. Liberal ekonomideki gibi ek düzenlemeler yoktur.
- Çalışmaya Teşvik: Bir şeylere sahip olmak isteyebileceğiniz için çok çalışırsınız. Sermaye birikimi yapmak, bilinçli tüketim kararları almak ve yatırım yapmak gibi alışkanlıklar edinirsiniz.
- Karar Özgürlüğü: Mülkiyet üzerinde tam kontrole sahip olursunuz. Kapitalist ekonomi örneklerinde görebileceğiniz gibi bir şeyi alırken ve satarken nihai karar tamamen size aittir.
- Girişimciliğe Teşvik: Fikri mülkiyet gibi haklara sahip olmak insanları gelişim ve girişim konusunda cesaretlendirir. Mülkiyet hakkı olmadığında bu tür yaklaşımlardan verim elde edilemez.
Kapitalizmin temel özelliklerinden olan özel mülkiyet hakkı sadece bir şeylere sahip olmakla ilgili değildir. Bu ekonomi modelinde seçim yapma, risk alma ve çabalarınızın karşılığını bulma gibi özgürlükleriniz vardır. Bu sebeple, özel mülkiyet kapitalizm sistemini hareketlendiren en önemli ayrıntılardan birisidir.
Serbest Piyasa Ne Anlama Gelir?
Arz bir şeyin ne kadar mevcut olduğunu belirtirken talep ise ilgili şeyin ne kadar istenildiğini belirtir. Klasik iktisat terimi olarak buna arz ve talep dengesi adı verilir. Serbest piyasa ekonomisinin oluşumunda rolü kritiktir. Kapitalizmin temel özellikleri arasında en çok sözü edilen mekanizmadır.
- Serbest piyasa ekonomisinde fiyatlar belirli bir merkezi otorite tarafından belirlenmez. Fiyatlar talep edenlerin ve arzı sunanların ortaklaşa kabul ettikleri şartlara göre şekillenir.
- Serbest piyasada rekabet ortamı oluşur. Rekabet sayesinde ürünler daha düşük fiyatlarda sunulabilir. Şirketler sürekli olarak daha iyi ürünler geliştirmeye çalışıp rekabette öne geçmek isterler.
- Kapitalizmin dezavantajlarından biri ekonomik gücün bir grupta olabilmesidir. Ancak, merkezi otoritenin müdahalesi azdır. Devlet, liberal ekonomide olduğu gibi karar için katılım göstermez.
Kapitalizmin özelliklerini anlamak için gerçek hayattan örnekler vermek fazlasıyla yeterlidir. Bir manav tezgahındaki portakalları düşünün. Çok fazla portakal varsa ama insanların portakal alma isteği azsa fiyat düşer. Tam tersi durumda ise portakal için oluşan arz ve talep dengesi sebebiyle fiyat yükselir.
Kâr Etme Amacı Neden Önemlidir?
Kapitalizmin temel özelliklerinden birisi kâr amacıdır. Pek çok insanı iş kurmaya ve bir şeyler geliştirmeye ikna eden en önemli ayrıntıdır. Örneğin, yerel bir kahve dükkanınız varsa maliyetler dışında elinde kalan ekstra para kârdır. Daha iyi kahve çekirdekleri ve ekipmanlar alarak işinizi büyütme fırsatınız olur.
- Kâr, üretim araçlarının sahipliğinden farklı olarak sorunları çözme karşılığında elde edilen ödül olarak görülür. İnsanların tüketim davranışlarına hitap eden her şirket kâr elde edebilir.
- Kapitalizmin özelliklerinden olan kâr amacı şirketleri daha iyi değer sunmaya doğru yönlendirir. Aynı yerde açılan iki farklı restorandan daha kaliteli olanın müşteri çekmesi buna ideal bir örnektir.
- Kâr odaklı hareketlilik tüm şirketlerin yönetim kararlarını etkiler. Örneğin, kapitalizmin dezavantajlarından biri yüksek kâr için kaliteden ödün verme anlayışının yaygın olmasıdır.
Kapitalizm ve liberalizm arasındaki fark kâr güdüsünün insanları yönlendirme biçimidir. Kapitalizm, bireysel olarak kâr elde edebileceğiniz ve bunun sınırlanmadığı bir ekonomik sistemdir. Ancak, kapitalist sistemde tek amaç sadece para kazanmak değil, sorun çözmek ve değer katmaktır.
Kapitalizm ile Diğer Sistemler Arasındaki Fark
Bazı ülkeler kapitalizmin temel özelliklerine tamamen uyarak ilerlerken bazıları kapitalizmi reddetmeyi tercih ederler. Her ülkenin ekonomik sistemi bir diğerinden farklıdır. Üretim araçlarının sahipliğinden paranın hareketlerine kadar her sistemin avantajları ve dezavantajları vardır.
| Ekonomik Sistem | Mülkiyet Hakkı | Kâr Paylaşımı | Devletin Rolü | Piyasa Yapısı |
| Kapitalizm | Özel Mülkiyet | Bireysel Kâr | Minimum Müdahale | Serbest Piyasa |
| Liberalizm | Özel Düzenleme | Sınırlı Kâr | Dengeli Katılım | Adil Piyasa |
| Sosyalizm | Kamu ve Özel | Paylaşımlı Kâr | Aktif Katılım | Karma Plan |
| Komünizm | Devlet Mülkiyeti | Paylaşım Yok | Tam Kontrol | Merkezi Plan |
Ekonomik sistemler arasındaki farkı anlamak için klasik iktisat bilmenize gerek yoktur. Kapitalizm, liberalizm, sosyalizm ve komünizm gibi bilindik sistemlerin her birisi kendi dengelerine sahiptir. Kârın kime kaldığı, kaynakların kime ait olduğu ve piyasa kararlarını kimin aldığı her sistemde farklıdır.
Kapitalizmde Rekabet Günlük Hayatı Nasıl Etkiler?
Kapitalizmde rekabet hayatınızın her alanına etki edebilir. Satın aldığınız ve kullandığınız her şeyde kapitalist ekonominin izlerini görebilirsiniz. Sadece sabah içtiğiniz kahve bile ideal bir örnektir. O kahve üretim bandından sofranıza kapitalizmin temel özelliklerini taşıyarak gelir.
- Şirketler daha fazla müşteri çekmek için sürekli rekabet halindedirler. Kapitalizmin özellikleri hemen kendini hissettirir. Kampanyalar doğrultusunda daha düşük fiyatlarla karşılaşırsınız.
- Kapitalizmin avantajlarından biri şirketlerin kaliteyi korumak zorunda olmalarıdır. Çünkü sadece kaliteyi korudukları zaman müşterileri tekrar gelmeye ikna edebilirler.
- Şirketlerin geniş ürün yelpazesine sahip olmaları kapitalizmin temel özelliklerinin etkisidir. Kâr odaklı kararlar alırlar ve daha fazla kâr elde etmek için daha fazla ürün geliştirirler.
Kapitalizmin temel özellikleri sistemi daha iyiye yönlendirir. Ürün kalitesini iyileştirmeyen ve müşteri desteğini ideal seviyede sunamayan şirketler geri planda kalırlar. Rekabetin sınırlı olduğu durumlarda şirketler daha fazla kâr elde edeceklerine inanmazlar ve gelişimi geri planda tutarlar.